Mevrouw de conducteur

Lange tijd stonden de spoorwegen bekend als mannenwereld. Toch waren er al vanaf de negentiende eeuw vrouwen bij de spoorwegen werkzaam. Aanvankelijk werden vrouwen alleen in de functie van overwegwachteres aangenomen, en dan alleen als zij gehuwd waren met een spoorman. Een overwachteres was verantwoordelijk voor het handmatig sluiten van de overwegbomen in de tijd dat deze nog niet automatisch naar boven en beneden gingen. Vaak woonde zij met haar gezin vlakbij een overweg, pal aan het spoor.

Telkens wanneer een trein in aantocht was, klonk een belletje van het zogenaamde kloksein en spoedde zij zich naar de overweg om deze met een handbediend toestel naar beneden te draaien. Overwegwachteressen waren geen kostwinners, want verdienden in de negentiende eeuw hooguit een gulden per week. Wanneer hun echtgenoot overleed, werden zij door de spoorwegen ontslagen en verloren zij ook nog recht op de spoorwegwoning.

Pas in de twintigste eeuw kwamen meer vrouwen bij het spoor werken. De Eerste Wereldoorlog was in Europa een ‘gamechanger’. Veel mannen waren gemobiliseerd waardoor sommige taken wel door vrouwen moesten worden vervuld. Dat gold ook voor de spoorwegen, waar vrouwen in eerste instantie vooral in administratieve functies, maar ook  als telefoniste of lokettiste kwamen werken. Bij de spoorwegen in Nederland duurde het wat langer voordat ze in deze functies doordrongen, maar uitzonderingen waren er ook. In die tijd bestonden verschillende, met elkaar concurrerende spoorwegmaatschappijen. Een ervan was de Noord-Brabantsch-Duische Spoorwegmaatschappij (de NBDS) die het zogeheten Duits Lijntje tussen Boxtel en Wesel exploiteerde. In 1916 verschenen in de Nederlandse kranten berichten dat de NBDS de eerste vrouwelijke conducteurs in dienst had gesteld. Een unicum, want tot die tijd waren alleen mannen in deze functie actief. Of de vrouwelijke conducteurs ook ‘Hoofd conducteurs’ en daarmee chef van de trein waren, wordt niet vermeld.

In 1917 ontstond uit alle kleinere spoorwegmaatschappijen een groot samenwerkend spoorbedrijf als gevolg van schaarste aan materialen, de Nederlandsche Spoorwegen. Bij NS kwamen pas in 1943 de eerste vrouwelijke conducteurs in dienst. Dit keer was het de Duitse bezetter die hierop aandrong. De Duitsers wilden dat NS een percentage van 10% van het mannelijke medewerkers beschikbaar stelde voor tewerkstelling in Duitsland en vonden dat vrouwen hun plek best konden innemen. Uiteindelijk slaagde de toenmalige directie van het Nederlandse spoorbedrijf er in om een veel lager percentage mannen voor tewerkstelling in Duitsland af te staan, maar om de Duitsers tegemoet te komen, werd een aantal vrouwelijke conducteurs in dienst gesteld. Een fraaie foto uit de collectie van het Spoorwegmuseum toont een van die conductrices, die de laatste aanwijzingen krijgt van een mannelijke Hoofdconducteur op station Amsterdam Centraal. Na de oorlog verdwenen vrouwelijke conducteurs van het toneel en werden mannelijke conducteurs weer de norm.

Dat veranderde pas weer in de jaren 70 van de vorige eeuw. Met de tweede feministische golf gingen steeds meer vrouwen buitenshuis werken en kwamen zij langzamerhand in meer functies terecht die daarvoor als ‘typisch mannelijk’ werden omschreven. Zo kondigde NS op 9 augustus 1973 aan dat mevrouw Tonny Zoon-Kuipers was toegelaten tot de opleiding tot conducteur. Deze duurde vier tot vijf maanden “omdat zij aan alle eisen voldoet die aan mannelijke kandidaten worden gesteld”. Ze startte uiteindelijk pas in de zomer van 1974, volgens de kranten vanwege “enige vertraging” door de geboorte van haar dochter.

Na Tonny volgden veel vrouwen. Ook konden ze voor het eerst hoofdconducteur worden en daarmee chef van de trein. Zo werd Ine in 1978 de eerste vrouwelijke hoofdconducteur in Den Haag. De krant berichtte hierover: “Als u nu in de trein stapt, kan het gebeuren dat een vrouwelijke hoofdconducteur (HaaCee) u vraagt om een geldig plaatsbewijs.”

Was het in die tijd bijzonder om een vrouwelijke (hoofd)conducteur te treffen, tegenwoordig kijken we daar niet meer van op.